“म लजालु होइन। मान्छे मन पर्छ। तर एक घण्टाको भेटपछि दुई घण्टा एक्लै बस्नुपर्छ — किन?”
यो प्रश्नको सामान्य जवाफहरू — अन्तर्मुखी स्वभाव, सामाजिक चिन्ता, मान्छेसँग नमिल्ने — प्रायः मिल्दैनन्। कोही न्यानो, रमाइलो र सबैले मन पराउने हुन सक्छ, र तैपनि घर आएर पूरै रित्तो महसुस गर्न सक्छ।
पहिला एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा
लामो समय भनिँदै आयो कि अटिजम भएका मानिसमा सामाजिक सीप “कम” हुन्छ। सन् २०२० को एउटा अध्ययनले त्यो सीधै जाँच्यो।
अनुसन्धानकर्ताले एउटा कथा आठ जनाको शृंखलामा एकपछि अर्को गर्दै सुनाउन लगाए — कुनै शृंखलामा सबै अटिजम भएका, कुनैमा सबै नभएका, कुनैमा मिश्रित।
अटिजम भएकाहरूको शृंखलाले औसत १२.९६ विवरण टिकायो। नभएकाहरूको शृंखलाले १२.४० — लगभग उस्तै। तर मिश्रित शृंखलामा घटेर ८.९२ भयो। आपसी सहजता (rapport) पनि मिश्रित जोडीमै कम रह्यो।
अर्थात् अटिजम भएका मानिस आपसमा राम्रोसँग कुरा गर्छन्। अड्चन दुई फरक प्रकारका मानिसबीचको सीमामा आउँछ — र त्यो दुवैतर्फबाट हुन्छ, एकतर्फी होइन।
Source: “Autistic peer-to-peer information transfer is highly effective” — Crompton et al., Autism (2020) →
यसको व्यावहारिक अर्थ ठूलो छ: जीवनभर “तिमीले नै सिक्नुपर्छ, तिमीले नै मिलाउनुपर्छ” भनिएको थियो — तर समस्या आधा मात्र त्यहाँ थियो।
कुराकानीमा फरक
ADHD तिर
- बीचमा काट्ने वा वाक्य सक्किनुअघि बोल्ने — उत्साहले, बेवास्ताले होइन
- बीचमा धागो हराउने, अनि अनुमान गरेर कुरा जोड्ने
- रुचि लागेपछि सोचेभन्दा धेरै बोलिने
अटिजम तिर
- कुरा राम्ररी सुन्ने; मेहनत समय, स्वर र कहिले रोकिने भन्नेमा जान्छ
- सामान्य गफ थकाउने, तर मन परेको विषयमा घण्टौं सहज
- भावको अर्थ स्वतः होइन, सचेत रूपमा निकाल्नुपर्ने
- सत्य र उपयोगी कुरा भन्दा “रुखो” भनिने
साथी बन्ने र टिक्ने कुरा
- ADHD तिर — सुरुमा सजिलै नजिकिने; समस्या निरन्तरतामा। मेसेज हप्तौं नफर्काइने, अनि लाजले झन् नफर्काइने, र साथी चुपचाप टाढा हुने
- अटिजम तिर — नजिकिन ढिलो, तर टिकेपछि गहिरो र वफादार। अप्ठ्यारो अलिखित नियममा — कति पटक सम्पर्क गर्ने, निम्तो साँच्चैको हो कि औपचारिक
- दुवैमा — थोरै अति नजिकका मान्छे, र बिनाकारण टुटेका धेरै सम्बन्ध
यी कुनैले पनि ती मान्छेलाई कति माया थियो भन्ने जनाउँदैन। यो प्रस्ट भन्नु जरुरी छ, किनभने यस्तो ढाँचा बोक्ने धेरैले आफूबारे ठीक उल्टो निष्कर्ष निकालिसकेका हुन्छन्।
नेपाली सामाजिक जीवनको सन्दर्भ
- पारिवारिक भेला लामो, हल्लैहल्ला, र नगई नहुने हुन्छ
- चाँडै निस्कनु अपमान मानिन्छ — “अलि बस न” भन्ने दबाब आउँछ
- निम्तो अस्वीकार गर्न मान्य कारण चाहिन्छ; “एक्लै बस्न मन छ” मान्य हुँदैन
- को-लाई पहिले नमस्कार, कोसँग कस्तो स्वर — यो तह थपिन्छ
- सिधा बोल्नु अनादर ठानिन्छ, त्यसैले अटिजमको सोझोपनको मूल्य बढी पर्छ
- इन्द्रिय भारका लागि नेपालीमा शब्द नै छैन, त्यसैले “मान्छे नरुचाउने” भनिन्छ
त्यसैले “सीमा तोक्नुहोस्, आवश्यक परे निस्किहाल्नुहोस्” भन्ने पश्चिमी सल्लाह यहाँ सीधै लागू हुँदैन — मिलाएर लागू गर्नुपर्छ।
यो अरू कुरा पनि हुन सक्छ
- सामाजिक चिन्ता — त्यहाँ डर मूल्याङ्कनको हुन्छ, र स्वीकार पाएपछि घट्छ
- अन्तर्मुखी स्वभाव — त्यो रुचि हो, थकाइ होइन; अन्तर्मुखी मानिस भेटपछि ऊर्जावान् हुन्छन्
- डिप्रेसन — त्यहाँ मान्छेप्रतिकै रुचि घट्छ
- आघात — मान्छेबीच सतर्क रहनु बाहिरबाट उस्तै देखिन्छ
के गर्दा फरक पर्छ?
- भेटअघि नै उठ्ने समय छुट्याउनुहोस् — त्यो पनि कार्यक्रमकै लागत हो
- ढाँचा रोज्नुहोस् — शान्त कोठामा तीन जना र हलमा तीस जना फरक कुरा हुन्
- नजिकका मान्छेलाई भनिदिनुहोस् — “म भरिएपछि चुप लाग्छु, त्यो तिम्रो कारण होइन”
- केही साथी कम सम्पर्कमै टिक्न दिनुहोस्; त्यो असफलता होइन
- जोसँग कुरा गर्दा सजिलो हुन्छ, ती मान्छे खोज्नुहोस् — अनुसन्धानले भन्छ त्यो संयोग होइन
Also read: अटिजम र ADHD सँगै हुन सक्छ? — AuDHD नेपालीमा →
Also read: Socially exhausted for two different reasons (English) →
सहयोग कहाँ पाइन्छ?
थेरापीमा काम प्रायः “सामाजिक सीप सिकाउने” होइन — सामाजिक जीवनको लागत घटाउने हो। Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)।