“मेरो ध्यान कतै टिक्दैन, तर एउटै कुरामा घण्टौं डुब्न सक्छु।” “मान्छे मन पर्छ, तर भेटेपछि दिनभर थकाइ लाग्छ।” “म धेरै छु र पुग्दै पुग्दिनँ — दुवै एकैचोटि।”
इन्टरनेटमा यस्ता कुरा पढेपछि धेरैले सोध्न थालेका छन् — “मलाई ADHD हो कि अटिजम हो, कि दुवै?” नेपालीमा यसबारे लेखिएको लगभग केही छैन, त्यसैले यो लेख।
पहिला दुइटा शब्द छुट्याऔं
दुवै मस्तिष्कको विकाससँग सम्बन्धित ढाँचा हुन् — जन्मजात, र जीवनभर रहन्छन्। यी रोग होइनन्, र कसैको गल्तीले हुँदैनन्।
ADHD
- ध्यान नियन्त्रण गर्न गाह्रो — मन नलागेको काममा ध्यान दिन नसक्ने, मन परेकोमा घण्टौं डुब्ने
- समयको हिसाब नमिल्ने — एक घण्टा र तीन घण्टा उस्तै लाग्ने
- सुरु गर्न गाह्रो — दबाब नआएसम्म काम नथालिने
- भावना छिटो उम्लिने र छिटो सेलाउने
अटिजम (Autism)
- सामाजिक सञ्चारको शैली फरक — इशारा, स्वरको उतारचढाव सचेत रूपमा बुझ्नुपर्ने
- इन्द्रिय संवेदनशीलता — आवाज, उज्यालो, भीड, कपडाको बनोट असह्य हुने
- पूर्वानुमानयोग्यता चाहिने — योजना बदलिँदा वास्तविक असहजता
- कुनै विषयमा गहिरो र दिगो रुचि
एउटै व्यवहार, फरक कारण
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो: बाहिरबाट देखिने व्यवहार उही हुन सक्छ, तर भित्रको कारण फरक हुन्छ।
उदाहरण — दुई जना विवाहको भोजबाट चालीस मिनेटमै निस्किए। पहिलोलाई आवाज, उज्यालो र भीडले शारीरिक रूपमै असह्य भयो। दोस्रोलाई एकै ठाउँमा बस्न र कुरा पछ्याउन नसकेर छटपटी भयो। निस्किने काम उही, इन्जिन फरक।
त्यसैले “के-के लक्षण छन्” भन्ने सूचीले यो प्रश्न टुंग्याउँदैन। उपयोगी प्रश्न हो — “म यो किन गर्छु?”
काममा फरक कसरी देखिन्छ?
- ADHD तिर — काम स्पष्ट छ, तर दबाब वा रुचि नभएसम्म सुरु हुँदैन। अन्तिम रात काम बन्छ, तीन हप्ता बन्दैन
- अटिजम तिर — इच्छा छ, तर के गर्ने भन्ने प्रस्ट छैन। अस्पष्ट निर्देशनले पूरै अड्काउँछ
- दुवै भए — दबाब र स्पष्टता दुवै चाहिन्छ, र प्रायः दुवै हुँदैन
सजिलो जाँच: काम अड्किँदा एउटा पक्का समयसीमाले चल्थ्यो, कि “सकिएको भनेको कस्तो हो” भनेर कसैले प्रस्ट पारिदिनुपर्थ्यो? जवाफ फरक भए दिशा फरक हुन्छ।
थकाइमा फरक
- ADHD को थकाइ — लामो समय आफूलाई सम्हाल्दा आउँछ। नयाँ र रोचक कुराले केही बेर ताजा बनाउँछ
- अटिजमको shutdown — आवाज, उज्यालो र मान्छेको भारले आउँछ। बोल्न गाह्रो हुन्छ, निर्णय गर्न सकिँदैन
- दुवै भए — छिटो थाक्ने, ढिलो उठ्ने
व्यावहारिक जाँच: कुनले तपाईंलाई फर्काउँछ? ठाउँ बदल्नु र रोचक केही गर्नु — त्यो ADHD तिर। अँध्यारो शान्त कोठा र कसैले केही नसोध्नु — त्यो अटिजम तिर।
सामाजिक जीवनमा फरक
- ADHD तिर — कुरा बीचमा काट्ने, धागो हराउने, पछि सम्पर्क गर्न बिर्सने
- अटिजम तिर — कुरा राम्ररी सुन्ने, तर कहिले बोल्ने र कहिले रोकिने भन्ने सचेत मेहनत लाग्ने
- दुवैमा साझा — मान्छे मन पर्छ, तर भेटपछि उठ्न समय लाग्छ
महत्त्वपूर्ण कुरा: यी कुनैले पनि “मान्छे मन पर्दैन” भन्ने जनाउँदैन। बरु धेरैलाई सम्बन्ध चाहिन्छ, तर त्यसको लागत बढी पर्छ।
नेपाली सन्दर्भमा किन ढिलो थाहा हुन्छ?
- पढाइ राम्रो भएपछि कसैले केही सोध्दैन — संघर्ष भित्रै रहन्छ
- “अल्छी”, “बदमास”, वा “घमण्डी” भनेर व्याख्या गरिन्छ
- इन्द्रिय असहजताका लागि नेपालीमा शब्दै छैन — त्यसैले “नखाने-नबोल्ने स्वभाव” भनिन्छ
- ठूलो परिवार र भीडभाड सामान्य मानिन्छ; त्यसमा असहज हुनु दोष ठानिन्छ
- बालककालमा जाँच गराउने चलन थिएन, त्यसैले धेरै वयस्कले अहिले मात्र प्रश्न सोध्दै छन्
अर्को कारण प्राविधिक पनि छ: सन् २०१३ अघिसम्म चिकित्सकीय मापदण्डले नै अटिजम र ADHD दुवै एउटै व्यक्तिलाई दिन मिल्दैनथ्यो। त्यसैले पहिले जाँच भएका धेरैलाई एउटा मात्र लेबल दिइयो, र अर्को कहिल्यै हेरिएन।
यी अरू कुरा पनि हुन सक्छन्
लेबल लगाउनुअघि यी विकल्प हेर्नु जरुरी छ — किनभने यी सबैको उपचार हुन्छ:
- आघात (trauma) — सतर्कता ध्यान नदिएको जस्तो देखिन्छ
- डिप्रेसन — इच्छाशक्ति घट्नु काम नगरेको जस्तो देखिन्छ
- चिन्ता — कुरा गर्नुअघि मनमै अभ्यास गर्नु
- Burnout — थाकेको मान्छे ध्यान दिन सक्दैन
- निद्रा वा थाइरोइडका समस्या
Also read: ADHD को नेपाली अर्थ — लक्षण र सहयोग →
Also read: कामको शैलीले के देखाउँछ — ADHD कि अटिजम? →
Also read: मान्छेसँग घुलमिल गर्न किन थकाइ लाग्छ? →
Source: आघात शरीरमा कसरी बस्छ — नेपालीमा गाइड →
Also read: ADHD, autism, or both? How the three actually differ (English) →
जाँच गराउनु कहिले अर्थपूर्ण हुन्छ?
जाँचले केही व्यावहारिक कुरा बदल्छ भने अर्थपूर्ण हुन्छ — काममा सुविधा, औषधिबारे छलफल, वा वर्षौंको आत्म-दोष अन्त्य हुनु।
तर स्पष्ट हुनुहोस्: वयस्क ADHD को मूल्याङ्कन एउटा संरचित प्रक्रिया हो — इतिहास, प्रश्नावली, अरू कारण छुट्याउने काम, र नतिजाको व्याख्या। वयस्कको औपचारिक अटिजम निदान भने छुट्टै र लामो प्रक्रिया हो, जसका लागि विशेष तालिम प्राप्त सेवा चाहिन्छ।
Also read: नेपालमा ADHD र अटिजम जाँच — क्लिनिकले के दिन्छ (English) →
सहयोग कहाँ पाइन्छ?
निदान नभए पनि धेरै कुरा गर्न सकिन्छ — वातावरण मिलाउने, कामलाई साना टुक्रामा बाँड्ने, र आफूलाई दोष दिन छाड्ने। लेबल भन्दा यी कुराले दैनिक जीवनमा बढी फरक पार्छन्।
Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)। शुल्कका लागि क्लिनिकमा सम्पर्क गर्नुहोस्।