“मलाई त केही भएको छैन, तर शरीरले साथ दिँदैन” — क्लिनिकमा यो वाक्य धेरै सुनिन्छ। रिपोर्ट सबै नर्मल आउँछ, तर पेट बिग्रिरहन्छ, टाउको दुख्छ, राति निद्रा पर्दैन, सानो कुरामा रिस उठ्छ।
यो लेखमा: आघातको बेला शरीरभित्र के हुन्छ, त्यो किन आफैं बन्द हुँदैन, नेपाली सन्दर्भमा यो कसरी देखिन्छ, र के गर्दा फरक पर्छ। यो लेख निदान गर्न होइन, बुझ्न लेखिएको हो।
खतराको बेला शरीरले के गर्छ?
हाम्रो स्नायु प्रणालीको एउटा भाग छ जसले हामीले सोच्नै नपरी काम गर्छ। बाटोमा अचानक गाडी आयो भने — तपाईंले “पछि हट्नुपर्छ” भनेर सोच्नुहुन्न, शरीर आफैं हट्छ। सोचभन्दा शरीर छिटो हुन्छ।
त्यो क्षणमा शरीरले तीनवटामध्ये एउटा बाटो रोज्छ — र यो रोजाइ इच्छाले हुँदैन:
- Fight (लड्ने) — रिस बढ्छ, शरीर तातो हुन्छ, प्रतिरोध गर्न तयार
- Flight (भाग्ने) — छटपटी, भाग्न मन लाग्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने
- Freeze (जम्ने) — शरीर नै अडिन्छ, बोल्न सकिँदैन, दिमाग खाली
- Fawn (मिलाउने) — खतरा टार्न अर्कोलाई खुसी पार्ने, माफी माग्ने
यी चारै वटा बुद्धिमानी प्रतिक्रिया हुन्। समस्या प्रतिक्रियामा होइन — त्यो सकिएपछि पनि नरोकिनुमा हो।
Source: Freeze response भनेको के हो — शरीर किन जम्छ →
खतरा टरेपछि पनि किन बन्द हुँदैन?
सामान्य अवस्थामा खतरा टरेपछि शरीर बिस्तारै पहिलेकै अवस्थामा फर्कन्छ। तर केही अवस्थामा त्यो फर्काइ अधुरो रहन्छ:
- खतरा लामो समय रह्यो — एक घटना होइन, वर्षौंको अवस्था (घरमा हिंसा, निरन्तर डर)
- भाग्ने वा लड्ने कुनै उपाय थिएन — बच्चा थियो, वा भाग्ने ठाउँ थिएन
- पछि कसैले सुनेन — पीडा भनियो, तर “केही भएको छैन” भनियो
- शरीरले सुरु गरेको प्रतिक्रिया पूरा हुन पाएन — रिस निस्कन पाएन, रुन पाइएन
यस्तो अवस्थामा शरीरले सिक्छ: “खतरा अझै टरेको छैन।” अनि सुरक्षा प्रणाली सधैं अलिकति खुला राख्छ — जसलाई hypervigilance भनिन्छ। बाहिरबाट यो “अति सोच्ने” वा “रिसाहा” जस्तो देखिन्छ। भित्रबाट यो थकाइ हो।
किन सम्झना धमिलो हुन्छ तर शरीरले सम्झिरहन्छ?
यो प्रश्नले धेरैलाई अलमल्याउँछ — “मलाई त राम्ररी सम्झना पनि छैन, अनि असर कसरी पर्छ?”
कारण यो हो: सामान्य सम्झना कथाजस्तै बन्छ — कहिले, कहाँ, कसरी, अनि सकियो। तर तीव्र डरको बेला मस्तिष्कको कथा बनाउने भाग राम्रोसँग काम गर्दैन, जबकि डर र संवेदना रेकर्ड गर्ने भाग बढी सक्रिय हुन्छ।
नतिजा — घटनाको क्रम धमिलो हुन्छ, तर गन्ध, आवाज, छालाको अनुभूति, पेटको गाँठो स्पष्ट रहन्छ। त्यसैले वर्षौंपछि कुनै आवाज वा गन्धले अचानक पुरानै अवस्था फर्काउन सक्छ, जबकि तपाईंलाई “किन यस्तो भयो” थाहा हुँदैन।
नेपाली सन्दर्भमा यो कसरी देखिन्छ?
जहाँ भावना खुला रूपमा भन्न मिल्दैन, त्यहाँ शरीरले बोल्छ। नेपालमा आघात प्रायः यी रूपमा देखा पर्छ:
- ग्यास्ट्रिक — रिपोर्ट नर्मल, तर पेट सधैं बिग्रिएको
- तालु/टाउको दुख्ने — विशेषगरी तनावको समयमा
- जिउ दुख्ने, कमजोरी — “रगत कम भयो कि” भन्ने शंका
- निद्रा नपर्ने वा राति बारम्बार ब्यूँझने
- सानो कुरामा रिस — जसलाई परिवारले “स्वभाव नै त्यस्तै” भन्छ
- छाती भारी हुनु, सास पुग्दै नपुगेको अनुभूति
यी लक्षण लिएर मानिस डाक्टरकहाँ जान्छन् — र त्यो गलत होइन, जाँच गर्नैपर्छ। तर जाँच सबै ठीक आएपछि कुरा त्यहीँ रोकिन्छ। कसैले “तपाईंलाई के भयो?” भनेर सोध्दैन।
Also read: रिपोर्ट नर्मल छ तर सञ्चो छैन — किन? →
Also read: किन नेपालीहरूलाई आफूलाई आघात भएको लाग्दैन →
एक पटकको घटना र वर्षौंको अवस्था फरक हुन्छ
भूकम्प, दुर्घटना वा आक्रमण — यी एकल घटना हुन्, र यिनको असर PTSD को रूपमा देखिन सक्छ। तर वर्षौंसम्म चलेको अवस्था — घरमा निरन्तर डर, बेवास्ता, अपमान — फरक किसिमको असर छाड्छ, जसलाई Complex PTSD (C-PTSD) भनिन्छ।
- एकल घटना: निश्चित सम्झना, त्यससँग जोडिएका फ्ल्यासब्याक
- लामो अवस्था: आफ्नै मूल्यमाथि शंका, सम्बन्धमा कठिनाइ, भावना नियन्त्रण गर्न गाह्रो
- लामो अवस्थामा प्रायः “मलाई त केही भएकै छैन” भन्ने लाग्छ — किनभने त्यही नै सामान्य थियो
Also read: पुरानो आघात र एकल घटनाको PTSD बीचको फरक →
Source: बाल्यकालको आघात वयस्क सम्बन्धमा कसरी देखिन्छ →
Source: Trauma bonding: जसले दुःख दिन्छ, उसैसँग किन माया लाग्छ? →
Source: Emotional flashback भनेको के हो — नेपालीमा →
के गर्दा फरक पर्छ?
शरीरमा बसेको कुरा सोचेर मात्र हट्दैन — त्यसैले “बिर्सिहाल्” भन्ने सल्लाहले काम गर्दैन। शरीरलाई पनि सामेल गर्नुपर्छ।
आफैंले सुरु गर्न सकिने कुरा
- लामो सास — भित्र ४ गन्ती, बाहिर ६ गन्ती। बाहिर निकाल्ने सास लामो हुनु महत्त्वपूर्ण छ
- पाइला जमिनमा — खुट्टाको तलुवा भुइँमा राखेर त्यो अनुभूतिमा ध्यान दिने
- नियमित हिँडाइ — दिनको २०–३० मिनेट, तीव्र व्यायाम आवश्यक छैन
- निद्राको समय स्थिर राख्ने — शरीरलाई पूर्वानुमानयोग्यता चाहिन्छ
- जाडो पानीले अनुहार धुने — छटपटी बढेको बेला तुरुन्तै शान्त पार्न
थेरापीमा के हुन्छ
- पहिला स्थिरता — तुरुन्तै पुरानो कुरा खोतल्ने काम गरिँदैन
- शरीरको संकेत चिन्न सिकाइन्छ — कहिले प्रणाली सक्रिय भयो भन्ने
- EMDR वा trauma-focused CBT — सम्झनासँगको सम्बन्ध बदल्ने विधि
- आफ्नो गतिमा — जबरजस्ती सम्झाउने काम गरिँदैन
Also read: काठमाडौंमा trauma therapy — EMDR कि talk therapy? →
सहयोग कहाँ पाइन्छ?
शरीरले वर्षौंसम्म बोकेको कुरा कमजोरीको संकेत होइन — त्यो बाँच्नका लागि शरीरले गरेको काम हो। र त्यो अब बदल्न सकिन्छ।
Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)। शुल्कका लागि क्लिनिकमा सम्पर्क गर्नुहोस्; पहिलो पूर्ण सेसनअघि निश्चित गरिन्छ।