आघात मनमा मात्र होइन, शरीरमा बस्छ। स्नायु प्रणाली, fight-flight-freeze, र वर्षौंपछि पनि किन शरीरले सम्झिरहन्छ — नेपालीमा।
Bhatta Psychotherapy6 min read
आरामदायी लागेमा मात्र सेयर गर्नुहोस् — यो सामान्य जानकारी हो, व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह होइन।
“मलाई त केही भएको छैन, तर शरीरले साथ दिँदैन” — क्लिनिकमा यो वाक्य धेरै सुनिन्छ। रिपोर्ट सबै नर्मल आउँछ, तर पेट बिग्रिरहन्छ, टाउको दुख्छ, राति निद्रा पर्दैन, सानो कुरामा रिस उठ्छ।
यो लेखमा: आघातको बेला शरीरभित्र के हुन्छ, त्यो किन आफैं बन्द हुँदैन, नेपाली सन्दर्भमा यो कसरी देखिन्छ, र के गर्दा फरक पर्छ। यो लेख निदान गर्न होइन, बुझ्न लेखिएको हो।
Advertisement
हाम्रो स्नायु प्रणालीको एउटा भाग छ जसले हामीले सोच्नै नपरी काम गर्छ। बाटोमा अचानक गाडी आयो भने — तपाईंले “पछि हट्नुपर्छ” भनेर सोच्नुहुन्न, शरीर आफैं हट्छ। सोचभन्दा शरीर छिटो हुन्छ।
त्यो क्षणमा शरीरले तीनवटामध्ये एउटा बाटो रोज्छ — र यो रोजाइ इच्छाले हुँदैन:
यी चारै वटा बुद्धिमानी प्रतिक्रिया हुन्। समस्या प्रतिक्रियामा होइन — त्यो सकिएपछि पनि नरोकिनुमा हो।
Also read: Freeze response भनेको के हो — शरीर किन जम्छ →
सामान्य अवस्थामा खतरा टरेपछि शरीर बिस्तारै पहिलेकै अवस्थामा फर्कन्छ। तर केही अवस्थामा त्यो फर्काइ अधुरो रहन्छ:
यस्तो अवस्थामा शरीरले सिक्छ: “खतरा अझै टरेको छैन।” अनि सुरक्षा प्रणाली सधैं अलिकति खुला राख्छ — जसलाई hypervigilance भनिन्छ। बाहिरबाट यो “अति सोच्ने” वा “रिसाहा” जस्तो देखिन्छ। भित्रबाट यो थकाइ हो।
यो प्रश्नले धेरैलाई अलमल्याउँछ — “मलाई त राम्ररी सम्झना पनि छैन, अनि असर कसरी पर्छ?”
कारण यो हो: सामान्य सम्झना कथाजस्तै बन्छ — कहिले, कहाँ, कसरी, अनि सकियो। तर तीव्र डरको बेला मस्तिष्कको कथा बनाउने भाग राम्रोसँग काम गर्दैन, जबकि डर र संवेदना रेकर्ड गर्ने भाग बढी सक्रिय हुन्छ।
नतिजा — घटनाको क्रम धमिलो हुन्छ, तर गन्ध, आवाज, छालाको अनुभूति, पेटको गाँठो स्पष्ट रहन्छ। त्यसैले वर्षौंपछि कुनै आवाज वा गन्धले अचानक पुरानै अवस्था फर्काउन सक्छ, जबकि तपाईंलाई “किन यस्तो भयो” थाहा हुँदैन।
Advertisement
जहाँ भावना खुला रूपमा भन्न मिल्दैन, त्यहाँ शरीरले बोल्छ। नेपालमा आघात प्रायः यी रूपमा देखा पर्छ:
यी लक्षण लिएर मानिस डाक्टरकहाँ जान्छन् — र त्यो गलत होइन, जाँच गर्नैपर्छ। तर जाँच सबै ठीक आएपछि कुरा त्यहीँ रोकिन्छ। कसैले “तपाईंलाई के भयो?” भनेर सोध्दैन।
Also read: रिपोर्ट नर्मल छ तर सञ्चो छैन — किन? →
Also read: किन नेपालीहरूलाई आफूलाई आघात भएको लाग्दैन →
भूकम्प, दुर्घटना वा आक्रमण — यी एकल घटना हुन्, र यिनको असर PTSD को रूपमा देखिन सक्छ। तर वर्षौंसम्म चलेको अवस्था — घरमा निरन्तर डर, बेवास्ता, अपमान — फरक किसिमको असर छाड्छ, जसलाई Complex PTSD (C-PTSD) भनिन्छ।
Also read: पुरानो आघात र एकल घटनाको PTSD बीचको फरक →
Also read: बाल्यकालको आघात वयस्क सम्बन्धमा कसरी देखिन्छ →
Also read: Trauma bonding: जसले दुःख दिन्छ, उसैसँग किन माया लाग्छ? →
Also read: Emotional flashback भनेको के हो — नेपालीमा →
शरीरमा बसेको कुरा सोचेर मात्र हट्दैन — त्यसैले “बिर्सिहाल्” भन्ने सल्लाहले काम गर्दैन। शरीरलाई पनि सामेल गर्नुपर्छ।
Also read: काठमाडौंमा trauma therapy — EMDR कि talk therapy? →
Advertisement
शरीरले वर्षौंसम्म बोकेको कुरा कमजोरीको संकेत होइन — त्यो बाँच्नका लागि शरीरले गरेको काम हो। र त्यो अब बदल्न सकिन्छ।
Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)। शुल्कका लागि क्लिनिकमा सम्पर्क गर्नुहोस्; पहिलो पूर्ण सेसनअघि निश्चित गरिन्छ।
