आरामदायी लागेमा मात्र सेयर गर्नुहोस् — यो सामान्य जानकारी हो, व्यक्तिगत चिकित्सा सल्लाह होइन।
संक्षेपमा: बच्चाले घरमा जे सिक्छ — कसरी नजिकिने, कसरी झगडा गर्ने, कहिले चुप लाग्ने — त्यही वयस्क सम्बन्धमा दोहोरिन्छ। यो स्वभाव होइन; त्यतिबेला बाँच्न सिकेको तरिका हो। सिकेको कुरा फेरि सिक्न सकिन्छ।
“मलाई माया गर्ने मान्छे नै मन पर्दैन।” “झगडा हुनै लाग्दा म चुप लाग्छु, अनि दिनौं बोल्दिनँ।” “ऊ अलिकति टाढा भयो भने मलाई ठूलो डर लाग्छ।”
यी ढाँचा आफैंले रोजेका होइनन्। यी प्रायः बाल्यकालमा — कुनै एक घटनाबाट होइन, वर्षौंको वातावरणबाट — सिकिएका हुन्छन्।
Advertisement
बच्चाले वास्तवमा के सिक्छ?
बच्चाले घरबाट तथ्य होइन, नियम सिक्छ — र ती नियम शब्दमा भनिँदैनन्:
मेरो आवश्यकता भन्नु सुरक्षित छ कि छैन
रोएँ भने कसैले आउँछ कि आउँदैन
रिस देखाउनु ठीक हो कि खतरनाक
गल्ती गर्दा के हुन्छ — सिकाइन्छ कि सजाय
माया पाउन केही गर्नुपर्छ कि यत्तिकै पाइन्छ
यी नियम त्यो घरमा ठीक थिए — तिनले बच्चालाई बचाए। समस्या तब आउँछ जब वयस्क भएर फरक ठाउँमा पनि उही नियम लागू भइरहन्छ।
वयस्क सम्बन्धमा देखिने चार ढाँचा
१. टाढा भाग्ने
सम्बन्ध गहिरो हुन थालेपछि अप्ठ्यारो लाग्ने
आफ्नो कुरा भन्न नसक्ने — “भनेर के काम”
झगडा हुँदा सम्पर्क नै काट्ने
भित्री सिकाइ: “भर पर्नु जोखिम हो”
२. टाँसिने
जवाफ ढिलो आए ठूलो डर
बारम्बार “तिमीलाई म मन पर्छ?” भनी पुष्टि खोज्ने
एक्लै हुन गाह्रो
भित्री सिकाइ: “माया कहिल्यै पक्का हुँदैन”
३. मिलाउने (fawning)
असहमति जनाउन नसक्ने — सधैं “हुन्छ”
आफ्नो गल्ती नभए पनि माफी माग्ने
अर्कोको मुड हेरेर आफ्नो दिन चल्ने
भित्री सिकाइ: “शान्ति कायम राखे मात्र सुरक्षित छु”
४. सतर्क रहने
सानो स्वर परिवर्तनमा पनि खतरा पढ्ने
झगडा नहुँदै तयारी गर्ने
शान्त समयमा पनि आराम नहुने
भित्री सिकाइ: “ध्यान नदिए चोट लाग्छ”
यी वर्ग निदान होइनन्, र कोही एउटैमा पूरै फिट हुँदैन। धेरैमा अवस्थाअनुसार फरक ढाँचा देखिन्छ। यो सूची आफूलाई चिन्न मात्र हो।
Advertisement
नेपाली घरको विशेष सन्दर्भ
नेपालमा केही अनुभव यति सामान्य छन् कि तिनलाई आघात भन्न पनि अप्ठ्यारो लाग्छ — तर असर उही हुन्छ:
आमाबुबा विदेशमा — वर्षौं टाढा हुर्किएको बाल्यकाल
हजुरबा-हजुरआमा वा आफन्तकहाँ हुर्किनु, बारम्बार घर परिवर्तन
दाजुभाइ-दिदीबहिनीसँग निरन्तर तुलना
घरमा चर्को झगडा — बच्चालाई “केही थाहा हुँदैन” ठानिन्छ
पिटाइलाई अनुशासन मानिनु
भावना देखाउनु कमजोरी मानिनु — विशेषगरी छोरालाई
यी कुनै पनि “मेरा आमाबुबा खराब थिए” भन्ने प्रमाण होइनन्। धेरैजसो आमाबुबाले आफूले जानेको सबैभन्दा राम्रो गरे। तर नियत राम्रो हुँदैमा असर मेटिँदैन — दुवै सँगै सत्य हुन सक्छन्।
यो प्रश्न धेरैलाई अन्योलमा पार्छ — “काममा त म ठीकै छु, घरमा किन यस्तो?”
कारण सरल छ: यी ढाँचा नजिकको सम्बन्धमा सिकिएका हुन्, त्यसैले नजिकको सम्बन्धमै सक्रिय हुन्छन्। बोससँग तपाईं आफ्नो सम्पूर्ण आवश्यकता राख्नुहुन्न — जीवनसाथीसँग राख्नुहुन्छ। जहाँ दाउ ठूलो हुन्छ, त्यहीँ पुरानो प्रणाली चल्छ।
यी ढाँचा “सोचेर” हट्दैनन्, तर चिनेपछि तिनको जरो कमजोर हुँदै जान्छ:
प्रतिक्रिया आउँदा एक क्षण रोक्नुहोस् — “यो अहिलेको हो कि पुरानो?”
शरीरको संकेत चिन्नुहोस् — छाती भारी, घाँटी अठ्याइएको, हात चिसो
साथीलाई ढाँचा भन्नुहोस्, घटना मात्र होइन — “म झगडामा चुप लाग्छु, त्यो रिस होइन, डर हो”
झगडाबीच छोटो विश्राम मागे हुन्छ — तर कहिले फर्किने भन्ने समय तोक्नुहोस्
साना कुरामा असहमति जनाउने अभ्यास — खाना, समय, योजना
यी अभ्यास सुरुमा नक्कली लाग्छन्। त्यो स्वाभाविक हो — नयाँ तरिका सधैं सुरुमा असहज हुन्छ।
कहिले सहयोग खोज्ने?
उही झगडा फरक मान्छेसँग दोहोरिइरहन्छ
सम्बन्ध राम्रो हुँदा पनि भित्र डर रहन्छ
आफ्नै बच्चासँग उही व्यवहार दोहोरिने डर
बाल्यकाल सम्झिँदा शरीरमै प्रतिक्रिया आउँछ
नजिकिन खोज्दा वा टाढा जान खोज्दा दुवैमा पीडा
बाल्यकालमा शारीरिक वा यौन दुर्व्यवहार भएको छ भने त्यसमा विशेष सहयोग चाहिन्छ, र त्यो एक्लै खोतल्नु सुरक्षित हुँदैन। संकटमा: TUTH मानसिक स्वास्थ्य हेल्पलाइन ११६६। बाल हेल्पलाइन: १०९८।
बाल्यकाल बदल्न सकिँदैन। तर त्यसले सिकाएका नियम — कुन ठाउँमा अझै लागू भइरहेका छन् भन्ने — त्यो हेर्न र बदल्न सकिन्छ। धेरैका लागि यो पहिलो पटक हुन्छ जब कसैले “तिमीलाई के भयो?” भनेर सोध्छ।
Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)। एक्लै वा जोडीसँगै आउन सकिन्छ। शुल्कका लागि क्लिनिकमा सम्पर्क गर्नुहोस्।
References
World Health Organization — Adverse Childhood Experiences (ACEs)
National Institute for Health and Care Excellence (NICE) — Children's attachment, NG26
Frequently asked questions
मेरो बाल्यकाल त सामान्य थियो, तैपनि यस्तो हुन सक्छ?
सक्छ। कुटपिट वा ठूलो घटना नभए पनि — भावना नसुनिनु, निरन्तर तुलना, वा घरमा तनावको वातावरण पर्याप्त हुन्छ। असर घटनाको ठूलोपनले होइन, त्यो बारम्बार भयो कि भएन भन्नेले निर्धारण गर्छ।
यो ढाँचा बदल्न सकिन्छ?
सकिन्छ। यी जन्मजात स्वभाव होइनन्, सिकिएका प्रतिक्रिया हुन्। समय लाग्छ, तर सुरक्षित सम्बन्ध र सहयोगमा यी बिस्तारै फेरिन्छन्।
मैले आमाबुबालाई दोष दिनुपर्छ?
पर्दैन, र थेरापीको उद्देश्य त्यो होइन। धेरैजसो आमाबुबाले आफूले जानेको गरे। तर के भयो भनेर हेर्न उनीहरूलाई दोषी ठहराउनु आवश्यक छैन — दुवै कुरा सँगै सत्य हुन सक्छन्।
जीवनसाथीलाई कसरी भन्ने?
घटना होइन ढाँचा भन्नुहोस् — “म झगडामा चुप लाग्छु; त्यो तिमीलाई सजाय दिन होइन, मलाई त्यसै बेला शब्द आउँदैन।” यसले अर्कोलाई दोषी नबनाई बुझ्न सजिलो पार्छ।
आफ्नो बच्चासँग यो दोहोर्याउँछु कि?
यो डर हुनु आफैंमा राम्रो संकेत हो — यसको अर्थ तपाईं सचेत हुनुहुन्छ। ढाँचा चिनेपछि तोड्न सकिन्छ, र पूर्ण हुनु आवश्यक छैन; मरम्मत गर्न सक्नु नै पर्याप्त हुन्छ।
बुक गर्नु अघि प्रश्न? WhatsApp वा कल — कार्यालय समयमा सामान्यतया केही मिनेटभित्रै जवाफ।
