“मलाई माया गर्ने मान्छे नै मन पर्दैन।” “झगडा हुनै लाग्दा म चुप लाग्छु, अनि दिनौं बोल्दिनँ।” “ऊ अलिकति टाढा भयो भने मलाई ठूलो डर लाग्छ।”
यी ढाँचा आफैंले रोजेका होइनन्। यी प्रायः बाल्यकालमा — कुनै एक घटनाबाट होइन, वर्षौंको वातावरणबाट — सिकिएका हुन्छन्।
बच्चाले वास्तवमा के सिक्छ?
बच्चाले घरबाट तथ्य होइन, नियम सिक्छ — र ती नियम शब्दमा भनिँदैनन्:
- मेरो आवश्यकता भन्नु सुरक्षित छ कि छैन
- रोएँ भने कसैले आउँछ कि आउँदैन
- रिस देखाउनु ठीक हो कि खतरनाक
- गल्ती गर्दा के हुन्छ — सिकाइन्छ कि सजाय
- माया पाउन केही गर्नुपर्छ कि यत्तिकै पाइन्छ
यी नियम त्यो घरमा ठीक थिए — तिनले बच्चालाई बचाए। समस्या तब आउँछ जब वयस्क भएर फरक ठाउँमा पनि उही नियम लागू भइरहन्छ।
वयस्क सम्बन्धमा देखिने चार ढाँचा
१. टाढा भाग्ने
- सम्बन्ध गहिरो हुन थालेपछि अप्ठ्यारो लाग्ने
- आफ्नो कुरा भन्न नसक्ने — “भनेर के काम”
- झगडा हुँदा सम्पर्क नै काट्ने
- भित्री सिकाइ: “भर पर्नु जोखिम हो”
२. टाँसिने
- जवाफ ढिलो आए ठूलो डर
- बारम्बार “तिमीलाई म मन पर्छ?” भनी पुष्टि खोज्ने
- एक्लै हुन गाह्रो
- भित्री सिकाइ: “माया कहिल्यै पक्का हुँदैन”
३. मिलाउने (fawning)
- असहमति जनाउन नसक्ने — सधैं “हुन्छ”
- आफ्नो गल्ती नभए पनि माफी माग्ने
- अर्कोको मुड हेरेर आफ्नो दिन चल्ने
- भित्री सिकाइ: “शान्ति कायम राखे मात्र सुरक्षित छु”
४. सतर्क रहने
- सानो स्वर परिवर्तनमा पनि खतरा पढ्ने
- झगडा नहुँदै तयारी गर्ने
- शान्त समयमा पनि आराम नहुने
- भित्री सिकाइ: “ध्यान नदिए चोट लाग्छ”
नेपाली घरको विशेष सन्दर्भ
नेपालमा केही अनुभव यति सामान्य छन् कि तिनलाई आघात भन्न पनि अप्ठ्यारो लाग्छ — तर असर उही हुन्छ:
- आमाबुबा विदेशमा — वर्षौं टाढा हुर्किएको बाल्यकाल
- हजुरबा-हजुरआमा वा आफन्तकहाँ हुर्किनु, बारम्बार घर परिवर्तन
- दाजुभाइ-दिदीबहिनीसँग निरन्तर तुलना
- घरमा चर्को झगडा — बच्चालाई “केही थाहा हुँदैन” ठानिन्छ
- पिटाइलाई अनुशासन मानिनु
- भावना देखाउनु कमजोरी मानिनु — विशेषगरी छोरालाई
यी कुनै पनि “मेरा आमाबुबा खराब थिए” भन्ने प्रमाण होइनन्। धेरैजसो आमाबुबाले आफूले जानेको सबैभन्दा राम्रो गरे। तर नियत राम्रो हुँदैमा असर मेटिँदैन — दुवै सँगै सत्य हुन सक्छन्।
Also read: आमाबुबा विदेश गएपछि पछाडि छुटेका बच्चा →
Source: नार्सिसिस्ट आमाबुबा: कडाइ र narcissism बीचको फरक →
किन जीवनसाथीसँग नै सबैभन्दा बढी देखिन्छ?
यो प्रश्न धेरैलाई अन्योलमा पार्छ — “काममा त म ठीकै छु, घरमा किन यस्तो?”
कारण सरल छ: यी ढाँचा नजिकको सम्बन्धमा सिकिएका हुन्, त्यसैले नजिकको सम्बन्धमै सक्रिय हुन्छन्। बोससँग तपाईं आफ्नो सम्पूर्ण आवश्यकता राख्नुहुन्न — जीवनसाथीसँग राख्नुहुन्छ। जहाँ दाउ ठूलो हुन्छ, त्यहीँ पुरानो प्रणाली चल्छ।
Source: आघात शरीरमा कसरी बस्छ — नेपालीमा गाइड →
के गर्दा फरक पर्छ?
यी ढाँचा “सोचेर” हट्दैनन्, तर चिनेपछि तिनको जरो कमजोर हुँदै जान्छ:
- प्रतिक्रिया आउँदा एक क्षण रोक्नुहोस् — “यो अहिलेको हो कि पुरानो?”
- शरीरको संकेत चिन्नुहोस् — छाती भारी, घाँटी अठ्याइएको, हात चिसो
- साथीलाई ढाँचा भन्नुहोस्, घटना मात्र होइन — “म झगडामा चुप लाग्छु, त्यो रिस होइन, डर हो”
- झगडाबीच छोटो विश्राम मागे हुन्छ — तर कहिले फर्किने भन्ने समय तोक्नुहोस्
- साना कुरामा असहमति जनाउने अभ्यास — खाना, समय, योजना
यी अभ्यास सुरुमा नक्कली लाग्छन्। त्यो स्वाभाविक हो — नयाँ तरिका सधैं सुरुमा असहज हुन्छ।
कहिले सहयोग खोज्ने?
- उही झगडा फरक मान्छेसँग दोहोरिइरहन्छ
- सम्बन्ध राम्रो हुँदा पनि भित्र डर रहन्छ
- आफ्नै बच्चासँग उही व्यवहार दोहोरिने डर
- बाल्यकाल सम्झिँदा शरीरमै प्रतिक्रिया आउँछ
- नजिकिन खोज्दा वा टाढा जान खोज्दा दुवैमा पीडा
Also read: काठमाडौंमा trauma therapy — EMDR कि talk therapy? →
सहयोग कहाँ पाइन्छ?
बाल्यकाल बदल्न सकिँदैन। तर त्यसले सिकाएका नियम — कुन ठाउँमा अझै लागू भइरहेका छन् भन्ने — त्यो हेर्न र बदल्न सकिन्छ। धेरैका लागि यो पहिलो पटक हुन्छ जब कसैले “तिमीलाई के भयो?” भनेर सोध्छ।
Bhatta Psychotherapy — काठमाडौं र सुरक्षित अनलाइन (नेपाली / अंग्रेजी / हिन्दी)। एक्लै वा जोडीसँगै आउन सकिन्छ। शुल्कका लागि क्लिनिकमा सम्पर्क गर्नुहोस्।