के तपाईंको मन सधैँ अस्थिर रहन्छ? वयस्क ADHD र नेपालमा यसको लुकेको वास्तविकता
- D.Bhatta, MA
- 1 day ago
- 3 min read
लेखक: Damber Raj Bhatta, ADHD अनुसन्धानकर्ता तथा कोच
काठमाडौँको व्यस्त सडकमा रमेश (काल्पनिक पात्र) आफ्नो स्कुटर डोहोर्याउँदै छन्। उनको अनुहारमा चिन्ता स्पष्ट देखिन्छ। उनी कार्यालयको एउटा महत्त्वपूर्ण बैठकका लागि निस्कनुभएको थियो, तर घरबाट निस्कँदा ढोकामा ताल्चा लगाउन बिर्सनुभयो। आधा बाटो पुगेपछि सम्झिएर फर्कँदा उनलाई निकै ढिलो भइसकेको छ।
यो रमेशको जीवनमा पहिलो पटक भएको घटना होइन। "म किन सधैँ यस्तो गर्छु? म किन अरू जस्तो व्यवस्थित हुन सक्दिनँ?"—यी प्रश्नहरूले उनलाई भित्रभित्रै पिरोलिरहेका छन्।
हाम्रो समाजमा रमेश जस्ता व्यक्तिहरूलाई अक्सर 'लापर्बाही' वा 'अनुशासनहीन' भनी लाञ्छना लगाइन्छ। तर, के यो साँच्चै उनको चरित्रको दोष हो त? एक अनुसन्धानकर्ताको रूपमा मेरो अनुभवले भन्छ— धेरैजसो अवस्थामा यो वयस्क ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) को परिणाम हो।
१. विज्ञानले के भन्छ? 'डोपामाइन' र मस्तिष्कको संरचना
ADHD केवल एउटा मनोवैज्ञानिक अवस्था मात्र होइन, यो विशुद्ध रूपमा जैविक (Biological) कारणले हुन्छ। हाम्रो मस्तिष्कमा सूचना आदानप्रदान गर्ने 'न्युरोट्रान्समिटर'हरू हुन्छन्। ADHD भएका व्यक्तिहरूको मस्तिष्कमा विशेषगरी 'डोपामाइन' (Dopamine) को स्तरमा असन्तुलन हुन्छ।
मस्तिष्कको अघिल्लो भाग, जसलाई 'प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स' (Prefrontal Cortex) भनिन्छ, त्यसले हाम्रो 'एक्जुकेटिभ फङ्सन' (Executive Function) नियन्त्रण गर्छ। यसमा योजना बनाउने, निर्णय लिने र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता पर्छन्। ADHD भएका वयस्कहरूमा यो भागले सूचनाहरूलाई फरक ढंगले प्रशोधन गर्छ, जसले गर्दा उनीहरूलाई सामान्य काममा पनि अत्यधिक ऊर्जा खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ।
२. नेपाली समाज र 'सांस्कृतिक लाञ्छना'
नेपालको सन्दर्भमा ADHD सँग लड्नु दोहोरो चुनौती हो। एकातिर आफ्नै मस्तिष्कसँगको संघर्ष, अर्कोतिर सामाजिक दबाब। हामीकहाँ मानसिक समस्यालाई अझै पनि 'ग्रहदशा' वा 'देउता लागेको' भनेर जोतिष कहाँ जाने चलन व्याप्त छ।
वयस्कहरूमा यो अवस्था देखिँदा समाजले भन्छ— "अझै बच्चा जस्तो कुरा गर्छ", "अलि जिम्मेवार बन्नु पर्दैन?" यस्ता टिप्पणीहरूले व्यक्तिको आत्म-विश्वास (Self-esteem) धराशायी बनाउँछन्। परिणामस्वरुप, धेरै नेपाली वयस्कहरू आफूभित्रको समस्या थाहा पाएर पनि 'के भन्लान्' भन्ने डरले मद्दत माग्न हिचकिचाउँछन्।
३. महिला र ADHD: एक ओझेलमा परेको पक्ष
अनुसन्धानका अनुसार महिलाहरूमा ADHD का लक्षणहरू पुरुषको तुलनामा फरक र सूक्ष्म हुन्छन्। पुरुषहरूमा बढी 'अतिसक्रियता' (Hyperactivity) देखिन्छ भने महिलाहरूमा 'आन्तरिक छटपटी' र 'अत्यधिक सोच' (Overthinking) हावी हुन्छ। उनीहरू आफ्नो समस्यालाई लुकाउन (Masking) सिपालु हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूमा ढिलो गरी निदान हुने वा गलत निदान (Misdiagnosis) हुने सम्भावना बढी हुन्छ।
४. व्यवस्थापनका व्यावहारिक रणनीतिहरू
ADHD सँगै सफल जीवन जिउन सम्भव छ। यसका लागि केही वैज्ञानिक विधिहरू अपनाउन सकिन्छ:
समयको दृश्यीकरण (Time Visualization): समय व्यवस्थापनमा समस्या हुने भएकाले घडी वा टाइमरलाई सधैँ आँखाको अगाडि राख्नुहोस्।
कार्य विभाजन: ठुला र जटिल कामलाई स-साना र तुरुन्तै गर्न सकिने टुक्राहरूमा विभाजन गर्नुहोस्।
वातावरण नियन्त्रण: ध्यान भड्काउने कुराहरूलाई आफ्नो कार्यस्थलबाट टाढा राख्नुहोस्।
५. ADHD कोचिङ: किन र कसका लागि?
धेरैलाई लाग्न सक्छ कि थेरापी वा औषधि नै अन्तिम विकल्प हो। तर, औषधिले मस्तिष्कको रसायन सन्तुलनमा राखे पनि 'बानी' र 'जीवनशैली' सुधार्न कोचिङ को भूमिका अपरिहार्य हुन्छ।
कोचिङ र थेरापीमा एउटा आधारभूत भिन्नता छ। थेरापीले विगतका घाउहरू निको पार्छ भने कोचिङले वर्तमानमा केन्द्रित भएर भविष्यका लागि कार्ययोजना (Action Plan) बनाउँछ। एक ADHD कोचले तपाईंलाई:
तपाईंको मस्तिष्कको अद्वितीय कार्यशैली बुझ्न मद्दत गर्छ।
तपाईंको सिर्जनशीलतालाई उत्पादनमूलक काममा बदल्ने रणनीति सिकाउँछ।
दैनिक जीवनमा अनुशासन र जवाफदेहिता (Accountability) कायम राख्न सहयोग गर्छ।
नेपालमा यो सेवा नयाँ भए तापनि, एक अनुसन्धानकर्ता र कोचको रूपमा मैले देखेको छु कि सही मार्गनिर्देशन पाउने बित्तिकै मानिसहरूले आफ्नो 'अव्यवस्थित' जीवनलाई कसरी 'असाधारण' बनाउन सक्छन्।
निष्कर्ष
वयस्क ADHD एउटा जटिल यात्रा हुन सक्छ, तर तपाईं यसमा एक्लै हुनुहुन्न। यो कुनै कमजोरी होइन, बरु एउटा फरक क्षमता (Neurodiversity) हो। यदि तपाईं पनि रमेश जस्तै आफ्नै मस्तिष्कसँगको युद्धमा हुनुहुन्छ भने, अब रणनीतिक परिवर्तन गर्ने समय आएको छ।
तपाईंको मस्तिष्कको अद्वितीय क्षमतालाई चिन्नुहोस् र त्यसलाई सही दिशा दिनुहोस्। के तपाईं आफ्नो ADHD लाई आफ्नो शक्तिको रूपमा बदल्न तयार हुनुहुन्छ?
तपाईंको अनुभव साझा गर्नुहोस्: के तपाईंले पनि कहिल्यै यस्तै चुनौती महसुस गर्नुभएको छ? वा तपाईंको परिवारमा कोही यस्तो हुनुहुन्छ? तल कमेन्टमा आफ्ना जिज्ञासाहरू राख्नुहोला। व्यक्तिगत परामर्श वा कोचिङका लागि मलाई सिधै सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ।
Comments