मनभित्र लुकेको त्यो 'अकारण' को लाज (Shame): कतै यो वयस्क ADHD त होइन?
- D.Bhatta, MA
- 2 hours ago
- 3 min read
लज्जाको त्यो अदृश्य र भारी बोझ
हाम्रो समाजमा 'लाज' वा 'लज्जा' लाई प्रायः एउटा नैतिक कसीको रूपमा हेरिन्छ। तर, के तपाईंले कहिल्यै यस्तो लज्जा महसुस गर्नुभएको छ, जसको कुनै ठोस कारण देखिँदैन, तर त्यसले तपाईंको अस्तित्वलाई नै पिरोलिरहन्छ? धेरै वयस्कहरू हरेक बिहान एउटा भारी मन लिएर ब्युँझिन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरू अरूभन्दा 'कमजोर', 'अव्यवस्थित' वा 'अल्छी' छन्। यो कुनै सामान्य अप्ठ्यारोपन मात्र होइन; यो त एक प्रकारको आन्तरिक खिइँदो अवस्था हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'क्रोनिक शेम' (Chronic Shame) भनिन्छ।
वयस्क अवस्थामा आइपुग्दा हामीबाट समाजले धेरै अपेक्षा राखेको हुन्छ—समयको पालना, जिम्मेवारीको बोध र भावनात्मक स्थिरता। जब कुनै व्यक्तिले यी सामान्य मानिने मापदण्डहरू पूरा गर्न संघर्ष गर्छ, तब उसले समाजलाई होइन, आफ्नै स्वत्वलाई दोष दिन थाल्छ। "म किन अरू जस्तो सामान्य हुन सक्दिन?" भन्ने प्रश्नले उसलाई भित्रभित्रै जलाउन थाल्छ। यो लज्जा यति गहिरो हुन्छ कि व्यक्तिले आफ्ना समस्याहरू कसैलाई भन्नु त परको कुरा, आफैँसँग स्वीकार गर्न पनि डराउँछ। उसले एउटा मुखुण्डो लगाउँछ—सबै ठिक भएको नाटक गर्ने मुखुण्डो। तर, यो मुखुण्डो मुनि लुकेको सत्य अर्कै हुन सक्छ, जुन सम्भवतः ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) सँग जोडिएको छ।
२. वयस्क ADHD र लज्जाको नचिनिएको चक्र
धेरैलाई लाग्छ ADHD भनेको सानो बच्चा उफ्रिने वा बदमासी गर्ने अवस्था मात्र हो। तर, वयस्कहरूमा यसको रूप अर्कै हुन्छ। यसले व्यक्तिको कार्यसम्पादन गर्ने क्षमता (Executive Functioning) मा असर गर्छ। एउटा महत्त्वपूर्ण इमेल पठाउन बिर्सनु, चाबी कता राखियो याद नहुनु, वा कसैले बोलिरहँदा ध्यान अन्यत्रै मोडिनु—यी सबै ADHD का लक्षणहरू हुन्। तर, नेपाली परिवेशमा यी लक्षणहरूलाई 'रोग' वा 'अवस्था' भन्दा पनि 'चरित्रको खोट' को रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
जब एउटा वयस्कले पटक-पटक साना कुराहरूमा असफलता भोग्छ, उसले 'मबाट गल्ती भयो' (Guilt) भन्नुको साटो 'म नै गल्ती हुँ' (Shame) भन्न थाल्छ। यो लज्जाको चक्र यति बलियो हुन्छ कि व्यक्तिले आफ्नो क्षमता हुँदाहुँदै पनि नयाँ काम सुरु गर्न डराउँछ। उसलाई लाग्छ, "फेरि पनि मैले बिर्सने त होला, फेरि पनि सबैले मलाई जिस्काउने त होलान्।" यो डरले उसलाई आफ्नो वास्तविक पहिचान लुकाउन (Masking) बाध्य पार्छ। उसले आफूलाई अरूको नजरमा 'परफेक्ट' देखाउन यति धेरै ऊर्जा खर्च गर्छ कि अन्ततः ऊ मानसिक रूपमा रित्तिन्छ। लज्जाले उसलाई यो विश्वास दिलाउँछ कि उसको संघर्ष उसको आफ्नै अक्षमताको परिणाम हो, जबकि यो केवल उसको मस्तिष्कको फरक कार्यप्रणाली मात्र हो।
३. नेपाली समाज: जहाँ लाज को पीडालाई 'बुलिङ' ले थिचिन्छ
नेपाली समाजमा मानसिक स्वास्थ्यका बारेमा कुरा गर्नु अझै पनि चुनौतीपूर्ण छ। यहाँ कसैले आफ्नो कमजोरी वा मानसिक समस्या व्यक्त गर्यो भने उसलाई सहानुभूति दिनुको सट्टा 'कमजोर मन भएको' वा 'पागल' को ट्याग भिराइन्छ। विशेष गरी ADHD भएका व्यक्तिहरू, जो सानैदेखि अलि चञ्चल वा विर्सने स्वभावका हुन्छन्, उनीहरूले घर, विद्यालय र कार्यस्थलमा निरन्तर 'बुलिङ' (Bullying) सहनुपर्छ।
"तँलाई जति भने पनि नहुने," "तेरो दिमाग कता छ?," "कति लाज पचाएको!" जस्ता कठोर शब्दहरूले व्यक्तिको आत्मसम्मानलाई छिन्नभिन्न पार्छन्। हाम्रो समाजमा कसैलाई लज्जित बनाउनु (Shaming) लाई अनुशासन सिकाउने माध्यम मानिन्छ, जुन एकदमै गलत हो। जब कसैले लज्जा महसुस गरिरहेको हुन्छ, उसलाई झन् अपमानित गर्दा उसको समस्या समाधान हुँदैन, बरु ऊ झन् गहिरो डिप्रेसन वा एन्जाइटीमा भासिन्छ। मानिसहरू हाँसोको पात्र बन्ने डरले आफ्ना लक्षणहरू लुकाउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूले कहिल्यै सही पहिचान र उपचार पाउँदैनन्। यो सामाजिक मौनता र उपहासले एउटा वयस्कलाई सधैँ 'अपराधी' झैँ महसुस गराउँछ।
४. लाज यो स्वभाव होइन, एक अवस्था हो: उपचारको मार्ग
अब यो बुझ्ने बेला आएको छ कि तपाईंले महसुस गरिरहनुभएको त्यो अगाध लज्जा तपाईंको गल्ती होइन। यो ADHD सँगै आउने एउटा भावनात्मक पाटो हो। ADHD केवल ध्यान नदिनु मात्र होइन, यो भावनाहरूलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुने अवस्था पनि हो। तपाईं अल्छी हुनुहुन्न, तपाईंको मस्तिष्कले सूचनाहरू प्रशोधन गर्ने तरिका मात्र फरक छ।
लज्जाको यो अँध्यारो सुरुङबाट बाहिर निस्कने पहिलो पाइला भनेको यसलाई स्वीकार गर्नु र पेशेवर सहयोग खोज्नु हो। मनोविज्ञानले भन्छ—जब हामी आफ्नो लज्जाका बारेमा सुरक्षित ठाउँमा बोल्छौँ, तब मात्र यसको शक्ति कम हुन थाल्छ। एउटा विशेषज्ञ मनोवैज्ञानिकले तपाईंलाई आफ्नो मस्तिष्कलाई बुझ्न, पुराना नकारात्मक सोचहरूलाई हटाउन र जीवनलाई व्यवस्थित गर्ने नयाँ सीपहरू सिकाउन सक्छ।
५. निष्कर्ष: नयाँ सुरुवातका लागि हात बढाउनुहोस्
लज्जाले तपाईंलाई एक्लो बनाउँछ, तर तपाईं एक्लो हुनुहुन्न। वयस्क ADHD सँगै बाँच्नु चुनौतीपूर्ण भए तापनि सही मार्गदर्शन र उपचारले तपाईं आफ्नो क्षमताको पूर्ण उपयोग गर्न सक्नुहुन्छ। आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु कुनै लाजमर्दो कुरा होइन, बरु यो त साहसको प्रतीक हो।
यदि तपाईं पनि लज्जा, एकाग्रताको कमी वा ADHD जस्ता समस्याहरूसँग जुधिरहनुभएको छ भने, आजै विशेषज्ञको परामर्श लिनुहोस्। सही पहिचान र सहानुभूतिपूर्ण उपचारका लागि 'भट्ट साइकोथेरापी' (Bhatta Psychotherapy) एउटा भरपर्दो विकल्प हुन सक्छ। यहाँका अनुभवी मनोवैज्ञानिकहरूले तपाईंलाई लज्जाको मुखुण्डो उतारेर गौरवका साथ जीवन जिउन मद्दत गर्नेछन्।
याद राख्नुहोस्, तपाईंको मूल्य तपाईंको उत्पादकत्व वा बिर्सने बानीले निर्धारण गर्दैन। तपाईं सहयोग र खुसी दुवैको हकदार हुनुहुन्छ।
Comments