सक्षम भएर पनि आफूलाई कमजोर ठान्ने बानी? ९०% नेपालीले नबुझेको 'Imposter Syndrome' र यसको असर
- D.Bhatta, MA
- 21 hours ago
- 3 min read
तपाईंले निकै मिहिनेत गर्नुभयो, राम्रो जागिर पाउनुभयो वा परीक्षामा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउनुभयो। तर, के सफलताको उत्सव मनाउनुको सट्टा तपाईंको मनमा यस्तो डर लाग्छ— "म यसको लायक छैन, यो त भाग्यले मात्र भएको हो, कुनै दिन सबैले मलाई 'धोकेबाज' भनेर चिन्नेछन्"?
यदि तपाईं आफ्नो क्षमतामा सधैं शंका गर्नुहुन्छ र आफूलाई सधैं "प्रमाणित" गर्न थकित हुने गरी मिहिनेत गरिरहनुहुन्छ भने, तपाईं Imposter Syndrome सँग जुधिरहनु भएको हुन सक्छ।
Imposter Syndrome भनेको के हो?
यो कुनै मानसिक रोग होइन, तर यो एउटा यस्तो मनोवैज्ञानिक अनुभव हो जहाँ व्यक्तिले आफ्नो सफलता र क्षमतालाई स्वीकार गर्न सक्दैन। आफू जतिसुकै योग्य भए पनि, उसलाई लाग्छ कि उसले अरूलाई "म सक्षम छु" भनेर ढाँटिरहेको छ।
नेपाली संस्कृति र इम्पोस्टर सिन्ड्रोम
हाम्रो समाजमा हुर्कँदा केही यस्ता सांस्कृतिक पक्षहरू छन् जसले यो भावनालाई बढावा दिन्छन्:
अत्यधिक विनम्रताको दबाब: "आफ्नो प्रशंसा आफैं नगर्नु" भन्ने संस्कारले गर्दा हामी आफ्ना उपलब्धिहरूलाई खुलेर स्वीकार गर्न डराउँछौँ।
तुलना गर्ने बानी: सानैदेखि छिमेकी वा नातेदारका छोराछोरीसँग गरिने तुलनाले "म जति सफल भए पनि पुग्दैन" भन्ने हीनताबोध जन्माउँछ।
नयाँ अवसरबाट डराउनु: नेपाली समाजमा 'स्थायित्व' लाई बढी महत्त्व दिइन्छ, जसले गर्दा नयाँ र ठूला अवसरहरू पाउँदा हामीलाई आफू त्यसको लागि योग्य नभएको जस्तो लाग्छ।
ADHD र ट्रमा (Trauma) सँगको लुकेको सम्बन्ध
धेरैलाई थाहा नभएको कुरा के हो भने, इम्पोस्टर सिन्ड्रोमको जड हाम्रो मस्तिष्कको बनावट र विगतका अनुभवहरूमा हुन सक्छ:
ADHD र Executive Dysfunction: ADHD भएका व्यक्तिहरूले सानैदेखि साना-साना कुरामा गल्ती गरिरहेका वा बिर्सिरहेका हुन सक्छन्। जब उनीहरू ठूलो सफलता पाउँछन्, उनीहरूको मस्तिष्कले त्यसलाई "संयोग" वा "भाग्य" मान्छ किनभने उनीहरूको भित्री आत्मविश्वास कमजोर हुन्छ।
बाल्यकालको ट्रमा: यदि विगतमा कसैले तपाईंको क्षमतालाई बेवास्ता गरेको छ, वा तपाईंले सधैं 'परफेक्ट' हुनुपर्ने दबाब महसुस गर्नुभएको छ भने, भविष्यमा सफलता पाउँदा पनि तपाईंको अवचेतन मनले त्यसलाई स्वीकार गर्न डराउँछ।
इम्पोस्टर सिन्ड्रोमका केही रूपहरू
१. Perfectionist: सानो गल्तीलाई पनि ठूलो असफलता मान्ने।
२. Superhuman: सबै क्षेत्रमा (घर, अफिस, समाज) एक्लैले उत्कृष्ट नतिजा दिनुपर्छ भन्ने दबाबमा बाँच्ने।
३. Expert: कुनै विषयमा 'पीएचडी' नगरेसम्म आफूलाई त्यो कामको लागि योग्य नमान्ने।
Imposter Syndrome Self-Assessment Quiz (नेपालीमा)
के तपाईं इम्पोस्टर सिन्ड्रोमबाट ग्रसित हुनुहुन्छ? यो छोटो क्विज लिनुहोस्: (तलका प्रश्नहरू पढ्नुहोस् र आफूलाई कति लागू हुन्छ, सोच्नुहोस्) १. के तपाईंलाई आफ्नो सफलता मिहिनेतले नभई 'भाग्य' वा 'सही समय' को खेलले पाएको जस्तो लाग्छ? २. के तपाईंलाई सानो गल्ती गर्दा पनि "म यो कामको लागि योग्य नै छैन" भन्ने लाग्छ? ३. के तपाईंलाई अरूले आफ्नो प्रशंसा गर्दा "मैले उनीहरूलाई झुक्याइरहेको छु" जस्तो महसुस हुन्छ? ४. के तपाईं आफूलाई सक्षम प्रमाणित गर्न अरूभन्दा धेरै बढी (Overwork) काम गर्नुहुन्छ? ५. के तपाईंलाई नयाँ जिम्मेवारी पाउँदा खुसी हुनुको सट्टा "कतै अब मेरो कमजोरी पत्ता लाग्ने त होइन?" भन्ने डर लाग्छ? नतिजा: यदि तपाईंले ३ वा सोभन्दा बढी प्रश्नमा 'हो' भन्नुभयो भने, तपाईं इम्पोस्टर सिन्ड्रोमको अनुभव गर्दै हुनुहुन्छ। यो कुनै व्यक्तिगत कमजोरी होइन, बरु सम्बोधन गर्नुपर्ने एउटा मनोवैज्ञानिक अवस्था हो।
के केवल मिहिनेत गरेर यो समस्या समाधान हुन्छ?
धेरै नेपालीहरू यो डरलाई लुकाउन झन् बढी मिहिनेत गर्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि जति धेरै काम गर्यो, त्यति नै यो डर हराउँछ। तर वास्तविकता उल्टो छ। जति धेरै सफल भइन्छ, "कतै अब चाहिँ मेरो वास्तविकता थाहा पाउने हुन् कि" भन्ने डर झन् बढ्दै जान्छ।
आफूलाई सधैं लुकाउनु, गल्ती होला कि भनेर डराउनु र आफैंलाई दोष दिनु (Self-blame) समाधान होइन। यसले अन्ततः Burnout र Anxiety निम्त्याउँछ।
निष्कर्ष: किन विशेषज्ञको सहयोग लिने?
यदि तपाईंको मनमा सधैं "म सक्षम छैन" भन्ने विचार खेलिरहन्छ भने, यो केवल विनम्रता मात्र होइन। यो एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक चक्र हो। केवल आफैंले "सकारात्मक सोच" राखेर मात्र ADHD वा ट्रमासँग जोडिएको इम्पोस्टर सिन्ड्रोम हट्दैन।
तपाईंको सफलता तपाईंको मिहिनेत र योग्यताको प्रतिफल हो, संयोग होइन। आफ्नो क्षमतालाई निर्धक्कसँग स्वीकार गर्न, मनको यो भारीपन कम गर्न र आफैंलाई प्रमाणित गर्ने अनन्त दौडबाट मुक्त हुन व्यावसायिक परामर्श आवश्यक पर्छ। यदि तपाईं आफ्नो आत्मविश्वास पुनः प्राप्त गर्न र मानसिक शान्ति चाहनुहुन्छ भने, डी. भट्ट (D. Bhatta) सँग परामर्श सत्र बुक गरेर आफ्नो समस्याबारे कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईं आफ्नो सफलताको उत्सव मनाउन योग्य हुनुहुन्छ, त्यसलाई शंकाको घेरामा नराख्नुहोस्।
Comments