लजालु स्वभाव कि लुकेको मानसिक चोट? नेपाली समाजमा 'लाज' लाई हेर्ने गलत दृष्टिकोण र यसको वास्तविकता

D.Bhatta, MA
6 hours ago
2 min read

नेपाली समाजमा 'लाज मान्नु' वा लजालु हुनुलाई एउटा सामान्य स्वभावको रूपमा हेरिन्छ। तर, रोचक र दुखद कुरा के छ भने, यो 'लाज' लाई महिला र पुरुषको हकमा फरक-फरक नजरले हेरिन्छ।

महिलाको हकमा लजालुपनलाई 'गहना' वा 'संस्कार' मानिन्छ, जबकि पुरुषको हकमा यसलाई 'कमजोरी' वा 'कायरता' को रूपमा लिइन्छ। तर के हामीले कहिल्यै सोचेका छौं—के यो केवल स्वभाव मात्र हो त?

मनोविज्ञानका अनुसार, अत्यधिक लजालुपनको जड ADHD वा विगतको Trauma (मानसिक चोट) मा हुन सक्छ।

आँखा स्तरबाट देखिएको एकान्त स्थानमा बसेको व्यक्ति जसले लाज र मानसिक चोटको भाव प्रकट गरेको छ — लजालु स्वभाव र मानसिक चोटको प्रतीक

नेपाली समाजमा 'लाज' को लैंगिक बुझाइ

हाम्रो संस्कृतिमा हुर्कँदै गर्दा:

महिलाहरूका लागि: धेरै नबोल्नु, नजर झुकाउनु र लजाउनुलाई "राम्रो आचरण" मानिन्छ। यसले गर्दा महिलाहरूमा हुने वास्तविक Social Anxiety वा Social Phobia लाई समयमै चिन्न सकिँदैन।
पुरुषहरूका लागि: लजालु पुरुषलाई "लाटो" वा "हिम्मत नभएको" भनिन्छ। उनीहरूलाई आफ्नो डर व्यक्त गर्ने अनुमति हुँदैन, जसले गर्दा उनीहरू भित्रभित्रै मानसिक तनावमा परिरहेका हुन्छन्।

यसरी 'स्वभाव' को ट्याग लगाइदिँदा मानिसहरूले व्यावसायिक सहयोग लिनुको सट्टा आफैंलाई दोष दिएर बस्छन्।

लजालुपन, ADHD र 'Rejection Sensitivity'

धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ, तर ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) भएका व्यक्तिहरूमा Rejection Sensitive Dysphoria (RSD) हुन्छ। यसको अर्थ उनीहरू अरूले गर्ने सानो आलोचना वा अस्वीकार (Rejection) प्रति निकै संवेदनशील हुन्छन्। यही अस्वीकार हुने डरले गर्दा उनीहरू नयाँ मानिससँग बोल्न वा भीडमा जान डराउँछन्, जसलाई हामी बाहिरबाट हेर्दा 'लजालु' भन्छौं। यो स्वभाव होइन, यो मस्तिष्कको एउटा अवस्था हो जसले गर्दा व्यक्तिले सामाजिक सम्बन्धहरू बनाउन गाह्रो महसुस गर्छ।

विगतको ट्रमा (Trauma) र सुरक्षाको खोजी

कहिलेकाहीँ लजालुपन एउटा 'सुरक्षा कवच' (Safety Shield) हो। यदि बाल्यकालमा कसैले:

अभिभावक वा शिक्षकबाट अत्यधिक गाली खाएको छ,
धेरै मानिसको अगाडि अपमानित हुनुपरेको छ, वा
आफ्नो कुरा राख्दा वास्ता गरिएको छैन भने,

उसको मस्तिष्कले 'Freeze' हुन सिक्छ। यस्ता व्यक्तिहरू ठूलो भएपछि पनि मानिसहरूको बीचमा बोल्न डराउँछन् किनभने उनीहरूको अवचेतन मनले फेरि अपमानित हुने डर महसुस गरिरहेको हुन्छ। यो 'लजालुपन' वास्तवमा ट्रमाको एउटा प्रतिक्रिया हो।

आफैंलाई दोष दिन छोडौं

चाहे तपाईं महिला हुनुहोस् वा पुरुष, यदि तपाईंको 'लाज' ले तपाईंको प्रगति रोकिरहेको छ, तपाईंलाई साथी बनाउन बाधा पुर्‍याइरहेको छ वा मनमा सधैं डर पैदा गर्छ भने, यो स्वभाव मात्र होइन। यसलाई "मैले संस्कार मानेको" वा "म कमजोर छु" भनेर चित्त बुझाउनु समाधान होइन।

लेबल लगाउनु र आफैंलाई दोष दिनुले यो समस्या झन् गहिरो बनाउँछ। यसले तपाईंको आत्म-सम्मान (Self-esteem) लाई नष्ट गर्छ।

निष्कर्ष: समाधान के त?

लजालुपनको उपचार 'हिम्मत गर' भनेर मात्र हुँदैन। यदि यो ADHD वा ट्रमासँग जोडिएको छ भने, यसको लागि वैज्ञानिक परामर्श आवश्यक पर्छ। मनोवैज्ञानिकले तपाईंको डरको जड पत्ता लगाउन र सामाजिक सीपहरू (Social Skills) सिकाउन मद्दत गर्छन्।

यदि तपाईं पनि यो "लजालु स्वभाव" को ट्यागबाट मुक्त भएर आत्मविश्वासका साथ अगाडि बढ्न चाहनुहुन्छ भने, व्यावसायिक सहयोग लिन हिचकिचाउनु हुँदैन। तपाईंको विगतको चोट वा मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई बुझ्न र नयाँ आत्मविश्वास जगाउन डी. भट्ट (D. Bhatta) सँग परामर्श सत्र बुक गर्न सक्नुहुन्छ। सम्झनुहोस्, तपाईंको आवाज महत्वपूर्ण छ र यसलाई बाहिर ल्याउन मद्दत लिनु कमजोरी होइन, बरु एउटा ठूलो शक्ति हो।4

यदि तपाईंको लजालुपन Social Anxiety सँग मिल्दोजुल्दो छ भने यो लेख पढ्नुहोस्।

यस्तै विषयमा थप पढ्नुहोस्