सधैं अल्छी मात्र लाग्छ? किन आफूलाई दोष दिनु भन्दा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु जरुरी छ?
- D.Bhatta, MA
- 4 days ago
- 3 min read
बिहान उठ्दा शरीर भारी हुने, कामको चाङ हुँदा पनि मोबाइल चलाएरै समय बिताउने, र "भोलि गरौँला" भन्दै काम सार्ने बानी हामीमध्ये धेरैको छ। हामी यसलाई सामान्य 'अल्छीपना' भन्छौं र आफैंलाई "म काम नलाग्ने भएँ" वा "म कति अल्छी" भनेर गाली गर्छौं।
तर, मनोविज्ञानको नजरमा सधैं अल्छी लाग्नु केवल एउटा खराब बानी मात्र नभएर यो मस्तिष्कको 'Executive Dysfunction', ADHD, वा Trauma (मानसिक चोट) को संकेत पनि हुन सक्छ। आफूलाई दोष दिनु (Self-blame) भन्दा यसको जड बुझ्नु समाधानको पहिलो कदम हो।
अल्छीपना (Laziness) को वास्तविक अर्थ के हो?
साधारण भाषामा, कुनै काम गर्ने क्षमता र अवसर हुँदाहुँदै पनि इच्छाशक्तिको कमीले गर्दा त्यो काम नगर्नुलाई अल्छीपना भनिन्छ। तर, यदि तपाईं काम गर्न त चाहनुहुन्छ तर शरीर र मस्तिष्कले साथ दिइरहेको छैन भने, त्यो अल्छीपना होइन।
हामीलाई किन अल्छी लाग्छ? (लुकेका मनोवैज्ञानिक कारणहरू)
१. Executive Dysfunction र ADHD: धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ, तर ADHD भएका व्यक्तिहरूमा 'Executive Dysfunction' हुन्छ। यसको अर्थ मस्तिष्कले कुनै पनि काम योजना बनाउन, समय व्यवस्थापन गर्न र काम सुरु गर्न (Task Initiation) गाह्रो मान्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो अल्छीपना जस्तो देखिए पनि भित्रबाट यो मस्तिष्कको 'वायरिङ' को कारणले भएको हुन्छ।
२. ट्रमा र सर्भाइभल मोड (Trauma and Survival Mode): विगतमा कुनै ठूलो मानसिक चोट (Trauma) भोगेका व्यक्तिहरूको शरीर प्रायः 'Freeze Mode' मा हुन सक्छ। जब मस्तिष्कले असुरक्षित महसुस गर्छ, उसले ऊर्जा बचत गर्न खोज्छ, जसले गर्दा व्यक्तिलाई केही पनि गर्ने जाँगर चल्दैन। यो शरीरले आफैंलाई बचाउन खोजेको एउटा तरिका हो।
३. डिप्रेसन र एन्जाइटी: मानसिक स्वास्थ्य समस्याका कारण पनि मानिसले आफूलाई असहाय महसुस गर्छ। यस्तो बेला सामान्य काम (जस्तै: नुहाउनु वा कोठा सफा गर्नु) पनि पहाड चढे जस्तै कठिन लाग्छ।
४. असफलताको डर र बर्नआउट: कतिपय मानिसहरू "काम बिग्रिन्छ कि" भन्ने डरले काम सुरु नै गर्दैनन्। त्यस्तै, लामो समयसम्म तनावपूर्ण काम गर्दा दिमाग थाकेर 'बर्नआउट' हुन्छ, जसलाई हामी अल्छीपना भन्ठान्छौँ।
आफैंलाई दोष दिने चक्र (The Self-Blame Cycle)
जब हामी आफ्नो अवस्थालाई "अल्छीपना" भनेर लेबल गर्छौं, हामी आफैंलाई दोषी महसुस गराउँछौं। यो 'Self-blame' ले तनाव झन् बढाउँछ, र तनावले गर्दा हामी झन् बढी काम गर्न नसक्ने हुन्छौं। यो एउटा यस्तो चक्र हो जसले मानिसलाई डिप्रेसनको खाडलमा धकेल्न सक्छ।
सम्झनुहोस्: तपाईं अल्छी हुनुहुन्न, तपाईं संघर्ष गर्दै हुनुहुन्छ।
अल्छीपना हटाउने केही उपायहरू
२ मिनेटको नियम (2-Minute Rule): कुनै काम सुरु गर्न मात्र २ मिनेट दिने।
सानो लक्ष्य (Micro-goals): एकै पटक ठूलो काम नसोची सानो टुक्राबाट सुरु गर्ने।
आत्म-सहानुभूति (Self-Compassion): आफैंलाई गाली गर्नुको सट्टा आफ्नो अवस्थालाई स्वीकार गर्ने।
चेकलिस्ट: के यो केवल अल्छीपना मात्र हो?
यदि तपाईंलाई तलका धेरैजसो बुँदाहरू आफ्नै जीवनसँग मेल खाएको जस्तो लाग्छ भने, यो अल्छीपना नभएर Executive Dysfunction वा ADHD को संकेत हुन सक्छ:
[ ] म काम सुरु गर्न चाहन्छु, तर मेरो शरीर र दिमागले कताबाट सुरु गर्ने भनेर ठम्याउनै सक्दैन।
[ ] मलाई समयको ख्याल नै हुँदैन (Time Blindness)—कहिले ५ मिनेट सोचेको काममा घण्टौँ बित्छ, त कहिले सानो कामलाई पनि धेरै समय लाग्छ।
[ ] म सानो कुरामा पनि छिट्टै विचलित (Distracted) भइहाल्छु।
[ ] मलाई घरको सरसफाई वा लुगा मिलाउने जस्ता धेरै चरण (Multiple steps) भएका कामहरू बोझिलो लाग्छ।
[ ] मलाई कुनै कामको 'डेडलाइन' नआएसम्म सुरु गर्नै गाह्रो हुन्छ (Pressure चाहिन्छ)।
[ ] काम गरिरहेको बेला मलाई कसैले अवरोध गर्यो भने मलाई निकै रिस उठ्छ वा म अलमलिन्छु।
[ ] म सधैं सामानहरू हराइरहन्छु वा महत्त्वपूर्ण कुराहरू बिर्सिरहन्छु।
यस्तै विषयमा थप पढ्नुहोस्
निष्कर्ष: किन विशेषज्ञको सहयोग लिने?
आफैंलाई "अल्छी" भनेर लेबल लगाउनु र आफैंलाई दोष दिनुले समस्या समाधान गर्दैन, बरु यसलाई अझ बिगार्छ। यदि यो 'अल्छीपना' को कारण ADHD, ट्रमा वा एजिक्युटिभ डिस्फंक्सन हो भने, सामान्य टिप्स र ट्रिक्सले मात्र काम नगर्न सक्छ।
यदि तपाईंलाई आफ्नो आलस्यको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन गाह्रो भइरहेको छ र यसले तपाईंको व्यक्तिगत, शैक्षिक वा व्यावसायिक जीवनमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ भने, एक व्यावसायिक मनोवैज्ञानिकको सल्लाह लिनु अपरिहार्य हुन्छ। मनोवैज्ञानिकले तपाईंको मस्तिष्कको कार्यप्रणाली र विगतका अनुभवहरूलाई बुझ्न र तपाईंलाई यो चक्रबाट बाहिर निकाल्न वैज्ञानिक पद्धतिबाट मद्दत गर्न सक्छन्।
यदि तपाईं आफ्नो ऊर्जा, उत्साह र कार्यक्षमता पुनः प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, डी. भट्ट (D. Bhatta) सँग परामर्श सत्र बुक गरेर आफ्नो समस्याबारे कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। सही समयमा लिइएको व्यावसायिक सहयोगले तपाईंलाई 'अल्छी' भन्ने ट्यागबाट मुक्त गरी एउटा सफल र ऊर्जावान् जीवनतर्फ डोर्याउन सक्छ।
के तपाईंले पनि कहिल्यै काम सुरु गर्न नसकेर आफैंलाई दोष दिनुभएको छ? आफ्नो अनुभव तल कमेन्टमा साझा गर्नुहोस्।
Comments