EMDR थेरापी: विगतका मानसिक चोट र 'ट्रमा' बाट मुक्त हुने एउटा वैज्ञानिक मार्ग

D.Bhatta, MA
6 hours ago
4 min read

काठमाडौँको एउटा शान्त साँझमा सुनिता (काल्पनिक पात्र) आफ्नो कोठाको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै छिन्। बाहिरको दृश्य शान्त छ, तर उनको मनभित्र एउटा आँधी चलिरहेको छ। पाँच वर्षअघि भोगेको एउटा दुखद सडक दुर्घटनाको याद उनलाई आज पनि यसरी नै सताउँछ, मानौँ त्यो घटना भर्खरै भएको हो। गाडीको टायर चिप्लिएको आवाज सुन्ने बित्तिकै उनको मुटु ढुकढुक हुन्छ, पसिना आउँछ र उनी हायलकायल हुन्छिन्। उनले धेरै पटक बिर्सिने कोसिस गरिन्, "जे भयो, भयो" भनेर चित्त बुझाउन खोजिन्, तर उनको मस्तिष्कले त्यो यादलाई छोड्नै सकेको छैन।

सुनिताको यो अवस्था कुनै 'कमजोरी' होइन। यो त उनको मस्तिष्कमा 'प्रोसेस' हुन नसकेर अड्किएको एउटा मानसिक चोट (Trauma) मात्र हो। यस्ता जटिल र गहिरा चोटहरूलाई निको पार्न आधुनिक मनोविज्ञानले एउटा क्रान्तिकारी विधिको विकास गरेको छ, जसलाई हामी EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) भन्दछौँ।

विगतका धुमिल सम्झनाहरूबाट वर्तमानको स्पष्टतातर्फको यात्रा—EMDR थेरापी।

१. EMDR के हो र यसले कसरी काम गर्छ?

EMDR को शाब्दिक अर्थ 'आँखाको हलचलद्वारा संवेदनशीलता कम गर्ने र पुनः प्रशोधन गर्ने पद्धति' हो। सन् १९८० को दशकमा डा. फ्रान्सिन सापिरोले विकास गरेको यो पद्धति आज विश्वभर 'ट्रमा' उपचारका लागि सबैभन्दा भरपर्दो मानिन्छ।

हाम्रो मस्तिष्कको एउटा अद्भुत क्षमता हुन्छ— दैनिक अनुभवहरूलाई प्रशोधन गरेर 'स्मृति' मा बदल्ने। तर, जब हामी कुनै अत्यन्तै डरलाग्दो वा दुखद घटना भोग्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कको प्राकृतिक प्रशोधन प्रणाली (Information Processing System) अवरुद्ध हुन्छ। नतिजास्वरूप, त्यो घटनाका दृश्य, आवाज र भावनाहरू मस्तिष्कमा जस्ताको तस्तै 'फ्रिज' भएर बस्छन्। EMDR ले 'बाइल्याटरल स्टिमुलेसन' (Bilateral Stimulation) अर्थात् मस्तिष्कका दुवै भागलाई सक्रिय गराउने प्रक्रिया (जस्तै: आँखालाई दायाँ-बायाँ सार्ने) मार्फत ती अड्किएका फाइलहरूलाई पुनः खोल्न र तिनलाई सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ।

२. के EMDR ले जादु गर्छ? (अपेक्षा र वास्तविकता)

मनोविज्ञानमा कुनै पनि कुरा रातारात ठिक हुने 'जादुई छडी' हुँदैन। EMDR ले पनि कुनै जादु गर्दैन; बरु यसले मस्तिष्कलाई आफ्नो प्राकृतिक निको हुने कार्यमा अवरोध पुर्‍याइरहेका तत्त्वहरू हटाउन सहयोग गर्छ।

धेरैलाई लाग्न सक्छ— "आँखा घुमाउँदैमा कसरी पुरानो दुख निको हुन्छ?" यसको पछाडि ठोस स्नायु-वैज्ञानिक (Neuroscientific) आधार छ। जब हामी आँखालाई दायाँ-बायाँ सार्छौँ, यसले हाम्रो मस्तिष्कको 'वर्किङ मेमोरी' (Working Memory) मा लोड दिन्छ। त्यही समयमा जब हामी दुखद यादलाई सम्झिन्छौँ, त्यो यादको तीव्रता बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। यो प्रक्रियाले त्यो यादलाई 'विगतको एउटा सामान्य जानकारी' मा बदलिदिन्छ, जसले वर्तमानमा पीडा दिन छोड्छ।

३. EMDR का आठ चरणहरू: एक व्यवस्थित यात्रा

यो थेरापी केवल आँखा चलाउने अभ्यास मात्र होइन। यो एक अत्यन्तै अनुशासित र सुरक्षित ८ चरणको प्रक्रिया हो:

चरण १ (इतिहास र योजना): थेरापिस्टले तपाईँको विगतका कुन घटनाले वर्तमानमा समस्या पारिरहेको छ भन्ने पहिचान गर्नुहुन्छ।
चरण २ (तयारी): तपाईँलाई मानसिक रूपमा बलियो बनाउन केही 'सेल्फ-सुदिङ' (Self-soothing) सीपहरू सिकाइन्छ।
चरण ३ (मूल्याङ्कन): लक्षित गरिएको यादसँग जोडिएका नकारात्मक सोच (जस्तै: "म असक्षम छु") र शरीरमा हुने संवेदनाको पहिचान गरिन्छ।
चरण ४ (डिसेन्सिटाइजेसन): यो मुख्य चरण हो, जहाँ आँखाको हलचल गराउँदै यादको तीव्रता घटाइन्छ।
चरण ५ (स्थापना): नकारात्मक सोचको ठाउँमा सकारात्मक विश्वास (जस्तै: "म अब सुरक्षित छु") स्थापना गरिन्छ।
चरण ६ (बडी स्क्यान): त्यो घटना सम्झँदा शरीरको कुनै भागमा तनाव बाँकी छ कि भनेर जाँचिन्छ।
चरण ७ (समापन): प्रत्येक सेसनको अन्त्यमा तपाईँलाई शान्त र सुरक्षित महसुस गराएर बिदा गरिन्छ।
चरण ८ (पुनः परीक्षण): अर्को भेटमा अघिल्लो कामको प्रभावकारिता जाँच गरिन्छ।

४. नेपाली समाजमा मानसिक चोटको गहिराइ

नेपालमा हामीले दशकौँको सशस्त्र द्वन्द्व, विनासकारी भूकम्प र विभिन्न सामाजिक-सांस्कृतिक विभेदहरू भोगेका छौँ। "अतीतलाई बिर्सिएर अगाडि बढ्नुपर्छ" भन्ने उपदेश सुन्नु एउटा कुरा हो, तर मस्तिष्कले त्यसलाई स्वीकार गर्नु अर्कै कुरा। नेपाली परिवेशमा धेरै व्यक्तिहरू 'PTSD' (Post-Traumatic Stress Disorder), एन्जाइटी र डिप्रेसनसँग जुधिरहेका छन्, जसको जरो विगतकै कुनै नसुल्झिएको चोटमा हुन सक्छ।

EMDR ले "किन यस्तो भयो?" भनेर घण्टौँ बहस गर्नुभन्दा पनि "त्यो घटनाले अहिले मलाई कसरी असर गरिरहेको छ र त्यसलाई कसरी शान्त पार्ने?" भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। यो विशेष गरी ती व्यक्तिहरूका लागि उपयोगी छ जो आफ्नो दुखका बारेमा धेरै बोल्न चाहँदैनन्।

५. के यो तपाईँका लागि सही विकल्प हो?

तपाईँले आफ्नो लागि EMDR सही छ कि छैन भनेर जाँच्न निम्न कुराहरूमा ध्यान दिन सक्नुहुन्छ:

के तपाईँलाई विगतका नराम्रा यादहरूले पटक-पटक सताउँछन्?
के कुनै विशेष परिस्थिति वा आवाजले तपाईँलाई अचानक डराउने वा असुरक्षित बनाउँछ?
के तपाईँले धेरै परामर्श (Counselling) लिँदा पनि सोचेजस्तो सुधार महसुस गर्नुभएको छैन?

यदि यी प्रश्नहरूको जवाफ 'हो' हो भने, तपाईँको मस्तिष्कलाई सायद 'रिप्रोसेसिङ' (Reprocessing) को आवश्यकता हुन सक्छ। यद्यपि, यो थेरापी सुरु गर्नुअघि एक दक्ष विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु अनिवार्य छ।

६. विशेषज्ञको छनोट: एक सूक्ष्म दृष्टिकोण

मानसिक स्वास्थ्यको यात्रामा थेरापिस्ट र क्लाइन्ट (बिरामी) बीचको 'ट्युनिङ' मिल्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। EMDR एक प्राविधिक रूपमा जटिल पद्धति भएकाले, यसमा तालिमप्राप्त र अनुभवी विशेषज्ञको खोजी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

यसै सन्दर्भमा, नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहनुभएका डि. भट्ट (D. Bhatta) एक यस्ता विशेषज्ञ हुनुहुन्छ जो वैज्ञानिक पद्धति र मानवीय संवेदनशीलतालाई सन्तुलित रूपमा अगाडि बढाउनुहुन्छ। लिनेहन इन्स्टिच्युट (Linehan Institute) लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका संस्थाहरूबाट प्रशिक्षित र ट्रमा-केयरमा विशेष रुचि राख्ने उहाँको कार्यशैलीले तपाईँलाई सुरक्षित महसुस गराउन सक्छ।

तपाईँले उहाँको उपचार पद्धति र अनुभवका बारेमा बुझेर, के यो तपाईँको व्यक्तिगत आवश्यकता र समस्याको प्रकृतिसँग मेल खान्छ त? भनेर हेर्न सक्नुहुन्छ। एकपटकको प्रारम्भिक छलफलले तपाईँलाई यो थेरापी तपाईँका लागि उपयुक्त छ कि छैन भन्ने स्पष्ट चित्र प्रदान गर्नेछ।

निष्कर्ष

विगतका चोटहरूले तपाईँको वर्तमान र भविष्यलाई सधैँ नियन्त्रण गरिरहनु पर्छ भन्ने छैन। EMDR थेरापीले हामीलाई ती पुराना घाउहरूबाट मुक्त भएर वर्तमानमा स्वतन्त्रतापूर्वक बाँच्न सिकाउँछ। यो कुनै चमत्कार होइन, तर विज्ञानले दिएको एउटा यस्तो अवसर हो जसले मस्तिष्कलाई पुनः मुस्कुराउन मद्दत गर्छ।

याद राख्नुहोस्, मद्दत खोज्नु कमजोरी होइन, यो त आफ्नो जीवनलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने एउटा साहसिलो पाइला हो।

सम्पर्क र परामर्श: के तपाईँलाई EMDR को प्रक्रिया वा आफ्नो अवस्थाका बारेमा थप जिज्ञासाहरू छन्? यदि तपाईँलाई आफ्नो ट्रमा व्यवस्थापन गर्न एक प्रशिक्षित विशेषज्ञको सहयोग आवश्यक छ जस्तो लाग्छ भने, तपाईँ डि. भट्टसँग परामर्शका लागि जोडिन सक्नुहुन्छ। आफ्नो लागि कुन पद्धति सही हुन्छ भन्ने निर्णय लिनुअघि विशेषज्ञको सल्लाह सधैँ हितकारी हुन्छ।

यस्तै विषयमा थप पढ्नुहोस्